تاریخچه نجوم آماتوری
نجوم آماتوري گرايشي است که فرد به جاي آموختن دانشگاهي نجوم (در رشته هايي مانند اختر فيزيک و کيهان شناسي که در مقطع کارشناسي ارشد در ايران نيز ارائه مي شود) به صورت خودآموز يا غيردانشگاهي پيش مي رود و بيشتر مبني بر فعاليت هاي عملگرا همچون رصد آسمان تجربه کسب مي کند. از سوي ديگر منجمان آماتور معمولاً از اين راه زندگي خود را نمي گذرانند. آن ها حرفه ديگري دارند و پس انداز زمان و سرمايه خود را براي لذت بردن از آسمان مي گذارند و چه لذت بي نظيري است با آسمان بودن.
در اغلب کشورهايي که جامعه نجومي فعال و با قدمتي دارند ميان منجمان آماتور و علاقه مندان عمومي نجوم تفاوتي وجود دارد. آماتورها گرچه از سر علاقه وارد نجوم شده اند اما پس از مدتي مطالعات، مشاهدات و فعاليت هاي جسته و گريخته، اغلب گرايش يا گرايش هاي خاصي را بيشتر دنبال مي کنند تا در آن موضوعات عميق تر شوند، برخي به رصد دنباله دارها يا سيارک ها مي گرايند و حتي اجرام تازه اي را مي يابند. برخي بر رصد و ثبت تغيير نورانيت متغيرها متمرکز مي شوند. عده اي از ثبت اختفاها داده هاي علمي تهيه مي کنند. بسياري به رصد و ثبت بارش هاي شهابي مشغول اند و گروه پرشماري نيز دوستداران رصد اجرام ژرف آسمان يا عکاسي نجومي اند. برخي منجمان آماتور نيز به ساخت ابزارهاي نجومي مانند تلکسوپ و اجزاي آن يا طراحي و ساخت ابزارهاي نجوم قديم علاقه مندند. ترويج نجوم، آموزش، طراحي نرم افزارهاي نجومي يا محاسبات نجومي از ديگر گرايش هاي متداول اند.
نجوم در ايران قدمت بسياري دارد. در منابع تاريخ نجوم باستان همواره از رصدگران دقيق بابل و بين النهرين صحبت مي شود که اوج شکوفايي نجوم بابلي، دوران تعلق اين منطقه به امپراتوري هخامنشي بوده است و بنابر عرف روحانيان زرتشتي، مُغان ايراني رصدگران دقيق آسمان بوده اند. در دوران ساسانيان نيز نشانه هاي ديگري از نجوم ايراني در دست است و سپس شکوفايي علم در تمدن اسلامي فرا مي رسد که جلوه هاي بسياري از آن را در کارهاي منجمان ايراني همچون ابوريحان بيروني، عبدالرحمن صوفي، و بعدها خواجه نصيرالدين توسي و غياث الدين جمشيد کاشاني مي بينيم. اکنون هشت قرن از دوران خواجه نصير و رصدخانه بي نظير مراغه مي گذرد و دوباره نجوم در ايران جان گرفته است. بيش از صد منجم حرفه اي در دانشگاه هاي ايران و چند هزار منجم آماتور به صورت انفرادي يا در قالب فعاليت هاي گروهي دل مشغول آسمان اند.
نجوم آماتوري در ايران جامعه اي جوان اما پويا و در حال گسترش است. قدمت کم آن در مقايسه با بسياري از کشورهاي توسعه يافته سبب کاستي هايي در فعاليت هاي کيفي منجمان آماتور شده که تهيه و انتشار منابع آموزش دهنده راه حل مناسبي است. رصد تلسکوپي آسمان در ايران به سال هاي دوري برمي گردد. در اواخر قرن هفدهم ميلادي، فقط چند سالي پس از فوت گاليله، درباريان صفوي با تلسکوپ يکي از مستشاران انگليسي آسمان را رصد مي کردند. در دوران ناصرالدين شاه، منجم ايراني بازگشته از فرنگ، مشاورالملک، با تلسکوپ هاي متعددي از شمس العماره تهران آسمان را رصد مي کرد. در دهه هاي معاصر افزايش علاقه عمومي به نجوم و فضا يک بار در دهه 1330 اوج گرفت. ويژه برنامه هاي تلويزيوني گزارش ماموريت هاي آپولو به ماه و مجموعه برنامه هاي دانش در دهه 1330 و 1340با حضور چند منجم ايراني آن دوران آغازگر علاقه بسياري شد.
در سال هاي دهه 1340 انتشار ماهنامه اي به نام فضا که بخشي نيز درباره نجوم داشت توجه عمومي را به اين زمينه جلب مي کرد. در دهه 1350 چند کتاب، از جمله «آسمان شب» از محمد حيدري ملايري (اکنون اخترشناس رصدخانه پاريس) منبعي براي علاقه مندان به نجوم آماتوري شد. در اين دهه رصدخانه بيروني دانشگاه شيراز براي کارهاي تحقيقاتي ساخته شد اما خواه ناخواه به رشد نجوم آماتوري نيز کمک کرد. در آن دهه با انتشار يافته هاي کاوش رصدخانه مراغه شور بيشتري در جوانه نجوم نوين ايران ايجاد شد و نخستين گردهمايي ستاره شناسي ايران در آبان 1353 در دانشگاه تبريز برگزار شد که ترکيبي از نجوم حرفه اي و آماتوري بود. در همان سال ها انجمن ملي ستاره شناسي ايران تاسيس شد که مدتي کوتاه فعاليت کرد.
در دهه 1360
کتاب هاي نجومي بيشتري به فارسي ترجمه شد که برخي از آنها مانند شناخت مقدماتي ستارگان و نجوم به زبان ساده هنوز هم از منابع بسيار پرطرفدارند. در ماهنامه دانشمند مقاله هاي بيشتري درباره نجوم آماتوري منتشر مي شد و در سري برنامه هاي تلويزيوني «گوناگون» نيز توجه خاصي به نجوم و فضا مي شد. با ساخت رصدخانه خواجه نصيرالدين توسي متعلق به دانشگاه تبريز و کنار هم آمدن جمعي از حرفه اي ها و آماتورهاي نجوم، تبريز و زنجان به کانون فعاليت هاي نجومي تبديل شدند. در اواخر دهه 1360 تاسيس رصدخانه کانون پرورش فکري در زعفرانيه تهران آنجا را به نخستين مرکز دائمي آموزش نجوم آماتوري و دانش آموزي تبديل کرد. اما دهه 1370 دوران بزرگي براي نجوم ايران بود. مهر 1370 انتشار ماهنامه نجوم آغاز شد. نخستين نشريه نجوم در ايران و در کل خاورميانه، با هر شماره اين ماهنامه علاقه مندان تازه اي به جرگه آسمان دوستان ايراني مي پيوستند. در همان سال ها آسمان نماي تهران افتتاح شد و کمي بعد نسل دوم آسمان نماي کوچک چتري طراحي شده در کانون پرورش فکري در کتابخانه هاي کانون در سطح کشور پخش شد. در تهران نيز انجمن نجوم دانشجويان تهران فعاليت هاي گسترده اي را آغاز کرد و تا نيمه دهه 1370 فعال ماند.
در همان سال ها (نیمه دهه1370) انجمن اخترشناسی غیرحرفه ای ایران به کوشش دکتر کیاست پور در دانشگاه اصفهان آغاز به کار کرد اما مدت چندانی ادامه نیافت. در نیمه دهه 70 سرانجام انجمن نجوم ایران از دل انجمن فیزیک ایران متولد شد و جمعی از منجمان دانشگاهی کشور را گرد آورد. در سال 1375 ماهنامه نجوم طرح تشکیل گروه های نجومی و پشتیبانی علمی و ثبت آنها را آغاز کرد که نتیجه چشمگیری در افزایش شمار گروه های نجوم کشور داشت. در سال 1377 با افزایش علاقه رصدگران آسمان به شکار هلال های جوان ماه و کمک به حل مشکلات تقویم قمری گروه غیرحرفه ای رؤیت هلال ماه های قمری جوان در ایران تاسیس شد که فعالیت آن سبب پویایی مثال زدنی این رشته از نجوم آماتوری ایران شد.
در این دهه شکوفایی نجوم اتفاقات دیگری نیز افتاد، ساخت بیش از بیست رصدخانه آموزشی یا آماتوری در ایران، افزایش علاقه عمومی به نجوم در پی دو کسوف کلی سال های 1374 و 1378 (به ویژه در دومی که همراه با پخش زنده تلویزیونی از چهار استان ایران بود)، انتشار کتاب های جدید نجومی، پخش مجموعه برنامه های رادیویی سیری در سپهر از شبکه سراسری طی چندین سال (و بعدها در دهه 1380 برنامه به آسمان نگاه کن)، راه اندازی وبگاه ماهنامه نجوم در سال 1379 که نخستین منبع فارسی جامع در این باره بود. کسوف سال 1378 نیز به سبب منجمانی که راهی ایران شدند، موجب آشنایی جامعه جهانی نجوم با فعالیت های ایرانیان شد.
اما سال 1380 نقطه عطف دیگری بود. برنامه تلویزیونی آسمان شب از شبکه 4 سیما با معرفی روز جهانی نجوم در اردیبهشت آن سال آغاز شد که تاکنون ادامه یافته و بر علاقه عمومی به نجوم و رشد منجمان آماتور در ایران بسیار تاثیرگذار بوده است. در فروردین همان سال به کوشش ماهنامه نجوم رقابت مسیه ایران با حضور رصدگرانی از گوشه و کنار کشور بر بام کاروانسرایی در دل کویر آغاز شد. در تابستان، دو گردهمایی سراسری نجوم آماتوری برگزار شد، یکی در سعادت شهر فارس و دیگری در تهران که رویدادی تازه پس از گذشت سال ها از چنین برنامه ای بود. در زمستان سال 1380 شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران شکل گرفت تا هماهنگ کننده و توسعه دهنده نجوم آماتوری در کشور شود. از همان ماه های نخست برنامه های موثری مانند باشگاه نجوم در تهران، ایجاد شورای تصمیم گیری از منجمان آماتور شناخته شده، کارگاه ملی نجوم آماتوری و دومین رقابت مسیه ایران آغاز شد و در سال های اخیر با برگزاری یا هماهنگی برنامه های بیشتری مانند جشنواره ساعت های آفتابی، رقابت رصدی صوفی، روز نجوم، روز فضا و... کارگاه های تخصصی نجوم آماتوری و گردهمایی های نجوم آماتوری ایران توسعه یافته است. برنامه روز نجوم که با همکاری تقریباً تمام مراکز و گروه های نجوم در کشور هر سال در فروردین یا اردیبهشت برگزار می شود بزرگ ترین رویداد ترویج نجوم کشور است که جایزه جهانی بهترین برگزاری این مراسم را در سال 1385 برای ایران به ارمغان آورد.
سال 1380 همچنین زمان آغاز کار وبگاه آسمان پارس بود که تا امروز نقش موثری در اطلاع رسانی اینترنتی نجوم در ایران داشته است. پس از تاسیس وبگاه نجوم و آسمان پارس وبگاه های متعددی تا به امروز راه اندازی شده و نقش آفرین شده اند. آن دوران آغاز تغییراتی در دسترسی به ابزارهای نجوم آماتوری و خدمات مرتبط با آنها نیز بود. نخستین فروشگاه دوستداران نجوم و فضا در تهران تاسیس شد و به سرعت ابزارهای جدید با بهای مناسب تر از گذشته (مانند تلسکوپ های کارآمد و کم هزینه دابسونی) و راه استفاده از این ابزارها در اختیار رصدگران ایرانی قرار گرفت. طیف وسیع ابزارها در کنار دیگر ارائه کنندگان خدمات نجومی در تهران و شهرهای دیگر (به ویژه صنایع اپتیک اصفهان) خود سبب رشد علاقه عمومی به نجوم شد.
در سال 1381 نخستین گروه دانش آموزان ایرانی از مرکز استعدادهای درخشان در المپیاد جهانی نجوم شرکت کردند. این رویداد از سال 1383 به صورت ملی برگزار شد که دانش آموزان بسیاری را علاقه مند به مطالعه کتاب های عمومی و حتی منابع مقدماتی دانشگاهی اخترشناسی کرد.
گذر زهره در سال 1383، رویدادی که پس از حدود 120 سال رخ می داد، تب دیگری را میان سرگشتگان آسمان ایجاد کرد و شاید به همراه کسوف سال 78 پربیننده ترین پدیده نجومی در تاریخ معاصر نجوم ایران بود. اکنون حدود صد گروه، انجمن یا موسسه نجوم آماتوری در ایران فعالیت می کنند. آنچه در کنار این کمیت چشمگیر رصدگران آسمان در ایران نیاز است افزایش دانش عمومی و تخصص گرایی در شماری از منجمان آماتور است که به همراه آن مشارکت بیشتر ایرانیان در طرح های بین المللی نجوم نیز به دست می آید.